فصل اول
مقدمه
مقدمه: جایگاه اخلاق در جهان معاصر:
در عصری زندگی میکنیم که تنظیم روابط اجتماعی بر اساس اصول اخلاقی
اهمیتی فوقالعاده پیدا کرده است. زندگی، آسایش و حرمت شخصی هر یک از ما،
بیش از پیش، در گرو آن قرار دارد که اصول اخلاقی تا چه حد به طور عمومی
مورد رعایت قرار میگیرند. در بسیاری از عرصههای نوین کار و زندگی اگر
انسانها نخواهند به احکام اخلاقی وفادار بمانند هیچ نیرویی برای بازداری
آنها از تجاوز به حقوق یکدیگر وجود ندارد. همبستگی جماعتی و قومی و قوام
زندگی اجتماعی نیز ضعیفتر از آن است که افراد را به یکدیگر مرتبط سازد و
انسانها بیش از پیش به صورت افراد مجزا، مستقل و بی اعتنا نسبت به یکدیگر
درآمدهاند.
دولتهای ملی، به دنبال جهانی شدن اقتصاد و عروج نهادهای سیاسی بین
المللی، قدرت و اعتبار خود را تا حد زیادی از دست داده اند؛ بحرانهای
اقتصادی و سیاسی و انقراض باورهای سخت گیرانه سنتی تضعیف دستگاههای امنیتی
را به همراه آورده است؛ و نهادهای گوناگون جامعه، محکوم به انشقاق و از هم
پاشیدگی، توان نظارت بر اعمال اعضای خود را از دست دادهاند. در نتیجه،
حوزههایی از زندگی اجتماعی که بر آنها هرج و مرج و اغتشاش حاکم است به طور
مداوم در حال تکثیر و گسترش هستند. در این شرایط تنها اخلاق است که به علت
موقعیت استعلایی خود میتواند، انسانها را به جدی گرفتن مسئولیت خود در
قبال یکدیگر فرا خواند.
اما امروزه آموزههای اخلاقی نیز در وضعیتی بحرانی قرار دارند. بنیادها،
مراجع و تکیه گاههای سنتی احکام اخلاقی، تا حد معینی مشروعیت خود را از
دست دادهاند و هیچ گونه الگوی رفتاری معینی – حداقل برای نسل جوان – وجود
ندارد.
هنجارهای اجتماعی، باورهای مذهبی و آموزشهای فلسفی، سه بنیاد اصلی ترویج
آموزههای اخلاقی، هر یک به نوعی، دیگر از اعتبار و نفوذ دیرینه خود
برخوردار نیستند.
هنجارهای اجتماعی، از یک سو، حالتی آن چنان مجرد و عام پیدا کردهاند که
هیچ تکلیف مشخصی را برای کسی تعیین نمیکنند و از سوی دیگر، دلیل انشقاق
جامعه و تضعیف نهادهای اجتماعی اقتدار و نفوذ خود را بر اذهان مردم از دست
دادهاند. در سطح کلی زندگی اجتماعی، مشروعیت هنجارهای اجتماعی چندان ضربه
نخورده است، اما این هنجارها آن قدر از اقتدار برخوردار نیستند که فرد را
از تکروی و بیتوجهی به منافع جمع باز دارند.
به علاوه فرد نیز دیگر از آن توان، شهامت و امکانات برخوردار نیست که
بتواند به صورت خودانگیخته و خودجوش از سر اقتدار و بزرگواری، اخلاقی عمل
کند.
قدرت عظیم نهادهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و حاکمیت شرایط بغرنج و
پیچیده جهانی بر فراز و نشیب زندگی اجتماعی انسانها را به موجوداتی خرد و
حقیر تبدیل نموده است. فرد در چنبرة زنجیر منطق سرمایه، عقلانیت نظم اداری و
پیامدهای تصمیمهای خیل کنشگران قدرتمند گرفتار آمده است. در چنین شرایطی
انسان دیگر سرنوشت را به مبارزه نمیطلبد، خود را وارد ماجراهای پیچیده
برای تغییر شرایط کلی جهان نمیسازد و نگران از عواقب اعمال خود، خویش را
چندان درگیر مشکلات دیگران نمیکند. او بیشتر سعی میکند تا از فرصتهای
ممکن بهره جسته و امکانات لازم برای بهره مندی از یک زندگی بی دردسر را
برای خود فراهم آورد. فداکاری و احساس مسئولیت نسبت به وجود و موقعیت
دیگران برای او اهمیت چندانی ندارد. بیهوده نیست که ما امروزه با خیل
افرادی روبرو هستیم که درصدد بازگردانیدن مشروعیت و اقتدار سابق به بنیادها
و مراجع احکام اخلاقی هستند. در زمینة درک مذهبی، اجتماعی و فلسفی از امور
رد پای این تلاش را میتوان مشاهده کرد. این گونه تلاشها در برخی از مناطق
جهان و حوزههای زندگی اجتماعی با موفقیت روبرو شدهاند. اینجا و آنجا،
مذهب، نهادهای سنتی جامعه و تعقل و استدلال وجههای نو پیدا کردهاند و
افراد و گروههای بسیاری راغب شدهاند که ادعای از نو طرح شدة این نهادها و
مراجع را مورد ملاحظة جدی قرار دهند.
معهذا فریب ظاهر قضیه را نباید خورد. بنیادها و مراجع سنتی هر قدر که
نوسازی شده باشند باز توان ارایة چنان احکام جهانشمولی را ندارند که
انسان، جدا از موقعیت اجتماعی و اندیشه و طرز نگرشش به جهان، آنها را معتبر
بشمارد. موقعیت قدرتمند این بنیادها و مراجع بیشتر اوقات محدود به یک زمان
معین و وضعیت خاص است. مذهب به طور عمده مؤمنین، هنجارهای اجتماعی افراد
میانسال و کمابیش موفق و استدلال و تعقل روشنفکران را مخاطب قرار میدهد.
به علاوه، آنها نمیتوانند همان گروه مخاطب خود را به صورت جمع و کلیتی
واحد تثبیت نمایند. مذهب خود متشکل از مذاهب مختلف است و هر مذهب احکام
اخلاقی خاص خود را دارد. اعتقاد و ایمان به یک مذهب به طور معمول انسان را
از مؤمنین به مذاهب دیگر دور و حتی گاه منزجر میسازد. از این لحاظ، حس
عطوفت و اخوت نشأت گرفته از درک مذهب به طور معمول محدود به انسانهای خاص
است. هنجارهای اجتماعی نیز به طور مداوم در حال تغییر هستند. هنجارهای حاکم
بر نهادهای سنتی اجتماعی نیز هر چند در عرصههای خرد زندگی اجتماعی به کار
میآیند، در عرصههای کلان و وسیع زندگی اجتماعی نقشی سرکوبگرایانه پیدا
میکنند. هر چند صلابت و اقتدار این هنجارها ممکن است زمینة امن کار و کوشش
را برای برخی فراهم آورد ولی این امنیت به بهای نقض آزادی عمل برخی دیگر
از افراد به دست میآید. شکست این پروژهها در عین حال شکست تلاش برای
بنیان گذاری و فراافکندن هر نوع مرجع فرا-فردی برای اصول اخلاقی است.
در عصری که انسان تنها و تنها خویشتن را به عنوان جولانگاه اندیشه و
تأملات خود در اختیار دارد، در عصری که همبستگیهای اجتماعی ضعیف و شکننده
هستند، در عصری که روابط اجتماعی هر چه بیشتر بر پایة ضابطههای حقوقی
تعریف میشوند و بالاخره در عصری که زندگی به تجریبات شخصی و درد محدود شده
است. براستی، چگونه میتوان برای انسانها مرجعی در ورای فردیت آنها، برای
تنظیم روابط اجتماعیشان، فرا افکند. برای چنین انسانی تنها آنچه از درون او
میجوشد و میشکوفد مشروعیت دارد. معیار اصلی تمیز امور برای او ارزشهای
فردی و شیوة داوری شخصی خود او هستند، نه احکامی که از پیش بر حق و درست
فرض شدهاند.
در این وضعیت جدید دیگر از خودگذشتگی، توجه به منافع و حقوق دیگری و کنش
اخلاقی اموری نیستند که به خودی خود به ذهن فرد خطور کنند و یا اگر خطور
کنند در اعمال و رفتار او انعکاس یابند. گرفتار در وجود شخصی خویش، او
انگیزه و شور دست زدن به کنشی را ندارد که هدف آن تضمین منافع دیگری باشد.
در این میان، یک عامل و تنها یک عامل میتواند موقعیت فرد را تا حدی
ثبات بخشد و او را به سمت اتخاذ موضعی اخلاقی نسبت به امور سوق دهد. این
عامل همانا وجود دیگری به صورت یک شخص معین با احساسات و تمایلات مختص به
خود است. وجود دیگری همیشه به صورت حضور زنده و فعال دیگری در عرصههای
مختلف زندگی برای فرد مطرح است. او مجبور است در مقابل برخوردهای دم به دم
متفاوت دیگران عکس العمل نشان دهد. اگر به برخوردهای مستقل و پویا با حس
مسئولیت فردی نسبت به استقلال دیگری ، ترکیب شود، فرد از حد معینی از
استقلال و اقتدار برخوردار خواهد شد. در متن احساس مسئولیت نسبت به وجود و
تضمین استقلال و پویایی دیگری، در متن معمولی نسبت به استقلال او، فرد
میتواند احساس کند که هستی و حضور خاصی در جهان دارد. بدین شکل دیگری
میدانی میشود که فرد در آن وسعت حضور و اقتدار خود را باز مییابد. در این
روند او بر ضعفها و سرگشتگیهای خویش فایق میشود. از این رو میتوان گفت
نه خودمحوری و احساس توانمندی بلکه ضعف و فقر وجودی، فرد را بر میانگیزد
تا با رویکردی اخلاقی تأمین آزادی و بهروزی دیگری را غایت اعمال خود گرداند
(محمودیان، 1380).
رشد ملاکهای اخلاقی:
تاریخ اخلاقیات حرکتی است از یک وحدت شکل تقریباً بی چون و چرا در سلوک و
رفتار به یک مسئولیت دایم التزاید شخصی. آن روزها دیر زمانی است سپری
شدهاند که نویسندة اخلاقیات میتوانست زندگی اقوام ابتدایی، یا حالت به
اصطلاح فطرت را هر طور که دلش میخواست تفسیر کند و نظر ساده لوحانهای که
میگفت انسان وحشی بر خلاف انسان متمدن زندگی بهتر یا بدتری در یک حالت
آزادی نسبی داشته، به کلی متلاشی شده است.
انسان وحشی در چارچوب محدودیتهای نظام اخلاقی اش که به طرز غرابت آمیزی
نامطمئن و به طور باور نکردی پیچیده است، موجود دست و پا بستهای است. ولی
تمکینی که میکند از هر
نظر داوطلبانه و تا جایی که تماسی با تأثیرات خارجی نیافته، عاری از سؤال است.
نظام او ضابطه به غایت خاصی است از رعایتها و وظایفی که از اصولی کلی
سرچشمه نگرفتهاند و البته به هیچ وجه ملاحظات انسجام و تجانس را هم بر
نمیتابند. واضح است که در این جا محلی هم برای تفکر و نظرورزی آزادانه
نمیتواند وجود داشته باشد چون با اولین اشارهای که از چون و چرا حکایت
کند کل بنا فرو میریزد و همه چیز متلاشی میشود.
انسان متمدن مورد متفاوتی را ارایه میدهد. ضابطة او در برابر انتقاد
پابرجا میماند و او انتظار دارد که توانایی دفاع از آن را داشته باشد.
درست است که رسوم گرایش بدان دارند تا این ضابطه را یا بخشی از آن را با
مقداری قداست در هم آمیزند. نیز درست است که نادرند مراحلی از تاریخ که در
آنها انتقاد آزادانه به طور بی کم و کاست مجاز بوده باشد. با همة اینها،
ضابطهای که نام بردیم باز هم علیالاصول رابطهای منطقی را بین اصول کلی
از قبیل عدالت، حقیقت، شرافت و امثال ذالک از سویی و سخنهای اعمال ناشی از
اینها را از سوی دیگر به بیان در میآورد. در اینجا همواره پای رجوع و توسل
واضحی به ذهن و به عواطف در میان است و بیان هنری آرمانهای اخلاقی مسلماً
اثرگذارترین بنای یادبودی است که یک تمدن میتواند برجا بگذارد.
آثاری نظیر ایلیاد و ادیسه یا قصص قهرمانی، به هر تقدیر تکان دهندهاند و
این تکان دهنده بودن را خصوصاً بدان سبب واجدند که آفرینندگان خود را نه
چنانکه بودهاند بلکه چنانکه میخواستند باشند معرفی میکنند. چنین
آفرینشهایی ضمناً در گذشته و چه در زمان ما عواملی به مراتب اثرگذارتر از
فکر مجرد بودهاند و هستند و هنر بیشتر از فلسفه در شکل دادن به رفتار نقش
دارد. رشد اخلاقی به این ترتیب فاصلة بسیار بعیدی پیدا میکند از اینکه بر
اصول مجرد مبتنی باشد، بلکه رشدی است محسوس و انضمامی مثل خود تمدن. تمدن
را میتوانیم به عنوان صنعتی که با بصیرت به کار گرفته شده تعریف کنیم.
اختراع مهارت را میزاید، مهارت قدرت را و قدرت به نوبة خود مهارت بیشتر و
اختراع وافرتری را به عرصه میآورد. اما فرق میکند که تکامل مورد اشارة ما
دقیقاً از چه نقطهای مجال شروع پیدا کرده باشد، چه آنچه که یکبار با
نظامی عجین شد بر تمام رشد بعدی اش اثر میگذارد. این به خصوص در مورد
ابداعاتی که در عرصة اخلاق پدید میآیند صدق میکند.
با این حال رشد اخلاقی اگرچه الزاماً به وسیلة گذشته محدود میشود، ولی
وجود دارد. تمدن نمیتواند از حرکت باز بماند زیرا قوایی که قادرند به آن
ثبات ببخشند درست همانهایی هستند که توانایی بالیدن به آن میدهند. اگر از
حرکت باز بماند، میمیرد. اجتناب ناپذیری این امر غالباً توسط دولت سازان
سنخ افلاطونی به فراموشی سپرده میشود. انسان نمیتواند به چیزی که دارد
راضی بماند، و سهل گرفتن احتیاجات و جامعهای که صفات برجسته اش را ساده
زیستن و علو اندیشه تشکیل دهد با همة جذابیتی که دارد از محالات است.
نیازهای ساده، خام و ابتدایی اند، همانطور که ابزارهای ساده آنهایی
هستند که به درد نمیخورند. عقل و درایت عالی بهترین اثرش را تنها در یک
سازمان عالی میتواند به ظهور برساند. پیشداوری محض است که چیز بسط یافته
را به صرف اینکه بسط یافته است با سوءظن نگاه کنیم یا قایل باشیم که تمدنی
که غایت پیچیدگی را پیدا کرده باید به یک معنی محل انحطاط باشد یا معتقد
باشیم که اقوام سادهتر، جنس بادوام تری دارند. بر عکس خیلی آسانتر است
فردی از باشندگان جزایر دریای جنوب (بومیان جزایر ملانزی) بودن تا یک
اروپایی بودن.
جامعه نمیتواند بدون پیچیده شدن رشد کند.
اما کار تفکر در زمینه اخلاقی این نیست که مستقیماً به این رشد استعانت
کند. تفکر در زمینة اخلاق باید مسایلی را مطرح کند که تا هنگامی که او
مطرحشان نکرده وجود ندارد و او هم صرفاً به دلیل وضوح فهم و تصور است که
مطرحشان میکند. و وقتی این کار انجام گرفت تفکر اخلاقی باید انتظاری بیش
از آن نداشته باشد که فقط تأثیری غیر مستقیم باقی بگذارد. راز تغییر اخلاقی
در این است که قبل از آنی که خبردار شویم، به سراغمان آمده است (استفن
وارد، 1374).
بیان موضوع:
موضوع این پژوهش بررسی رشد قضاوت اخلاقی در دانشجویان دانشگاه بین
المللی امام خمینی (ره) و همچنین مقایسهای بین متولدین سالهای 63، 61، 60 و
59 است.
گروه نمونه از دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام خمینی
قزوین انتخاب شده است. تعداد افرادی که در این پژوهش شرکت داشتند 96 نفر
بود که به چهار گروه 24 نفری تقسیم شدند.
تلاش این بررسی، تحقیق دربارة نظریه روان شناسان شناختی به خصوص پیاژه و
کهلبرگ است و در پی پاسخ به این سؤال است که آیا اخلاق تابع مراحل رشد
عقلی است، به عبارتی دقیقتر آیا قضاوتهای اخلاقی همراه با افزایش
توانشهای شناختی و سن، رشد مییابد؟
هدف پژوهش:
مسأله تحول اخلاقی – اجتماعی با فرایند اجتماعی شدن یا جامعهپذیری و
همنوایی همبستگی زیادی دارد. جامعهپذیری و همنوایی دو زاویه دارد؛ یکی
شیوهها و الگوهایی است که متولیان جامعه برای درونی کردن یا آموزش دادن
هنجارهای اقتصادی، عرفی، حقوقی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی به کار میگیرند.
دیگر اینکه این الگوها باید از سوی کسی آموخته شود و فرد بخصوصی باید
با این الگوها خود را انطباق دهد و سازگار کند. در جامعة ما در آموزش عمومی
و اختصاصی مقولة اجتماعی شدن، از هر دو زاویه نقص آشکاری وجود دارد. چنین
آموزشی نیاز فردی جامعه است و برای فرهنگپذیری لازم است.
اگر آموزش فرهنگپذیری وارد یک فراسة عملی آموزشی شود، در حد بسیار
وسیعی از تعارضها کاسته شده و یک وفاق فرهنگی – اجتماعی بر مبنای معیارهای
عام و پذیرفته شده، به وجود میآید.
آموزش و پرورش به عنوان یکی از نهادهای اصلی اجتماعی، مهمترین نهادی
است که فرایند جامعهپذیری را میسر و تسهیل میکند و فرد را مهیای پذیرش
نقشهای محول و محقق خود میسازد. امیل دورکیم[1] در این خصوص عقیده دارد
که کنش اساسی آموزش و پرورش اتصال هنجارها و ارزشهای اجتماعی است. بقای
جامعه به تجانس و تشابهات لازم بین اعضای آن بستگی دارد و جامعه با انسجام و
یگانگی اجتماعی شکل میگیرد و متکی بر احساسات و کار مشترک اعضای خود است.
(کدیور، 1378)
با به دست آوردن یافتههای عینی و پژوهشی و شناخت مقطعهای مختلف تحولات
اخلاقی-اجتماعی میتوان مبتنی بر یافتهها راجع به برنامههای آموزشی،
کتابهای درسی، شیوههای آموزشی و نوع آموزش پیشنهادهایی ارایه داد که این
پیشنهادها مستقیماً در مراکز آموزشی به کار گرفته میشود.
از طرف دیگر رشد اخلاق به معنای روان شناختی و علمی با آنچه که به معنای
عام آن مراد میشود، تفاوت دارد و این پژوهش میتواند این تفاوتها را روشن
سازد. همچنین با تبیین روان شناختی اخلاقی و رشد آن میتوانیم بازخورد
اجتماع را نسبت به اخلاق تصحیح کرده و بستر آموزشی آن را تسهیل کنیم.
ضرورت و اهمیت پژوهش:
اخلاق یکی از موضوعات مهم روان شناسی رشد است، اخلاق در روان شناسی
تربیتی و تعلیم و تربیت جایگاه مخصوص و ویژهای دارد. اگر به اخلاق در
فرایند تعلیم و تربیت توجه شایسته شود، آنگاه تعلیم و تربیت میتواند به
حالت آرمانی خویش نزدیک شود و چنانچه نظام تعلیم و تربیت در شناخت و آموزش
و ارایه اخلاق شایسته ناموفق و نارسا باشد حتماً اگر توان مناسب در جهت
رشد ذهنی، بدنی، اجتماعی و عاطفی را داشته باشد ولی باز هم احساس میشود
که عنصری اساسی و فرایندی همه جانبه در کنار خود ندارد و این چیزی غیر از
اخلاق نمیباشد.
(رمضانی، 1378)
مطالعات روان شناسان شناختی نشان میدهد که فرایند تحول قضاوتهای
اخلاقی، مانند تحول شناختی، مراحلی ثابت غیر قابل تغییر و جهان شمول را طی
میکند. در این دیدگاه با تأکید بر مرحلهای بودن تحول اخلاقی، مفهوم
آمادگی برای تربیت اخلاقی یکی از مفاهیم اساسی است. از نظر روان شناسان
شناختی، هر مرحله محدودیتها و نکات قوت خاص خود را دارد. افزودن بر این ،
مرحله زبان خاص خود را داشته و باید از آن برای تربیت اخلاقی کودک و نوجوان
استفاده کرد. در مرحلة واقعگرایی اخلاقی، اخلاق رشد چشمگیری ندارد، زیرا
ارتباط کودک و بزرگسالان یک رابطة یک جانبه و مبتنی بر اطاعت است و در آن
احترام و همکاری متقابل وجود ندارد. مرحلة اصلی تحول اخلاقی و تربیت اخلاقی
با احترام متقابل شروع میشود، رفتار اخلاقی خود پیرو در جریان احترام
متقابل با همسالان شکل میگیرد. از اینرو شرایط برای ایجاد ارتباطهای
اجتماعی کودکان و نوجوانان با همسالان باید هر چه بیشتر فراهم آید. (کدیور،
1378)
آگاهی از پیشروی رشد اخلاقی میتواند از جهات مختلف با ارزش باشد.
دانستن اینکه چگونه و چرا کودکان از نظراخلاقی مسایل را درست یا غلط مورد
قضاوت قرار میدهند ممکن است مستقیماً با انواع استدلالهایی که مربی در
مورد خوبی و بدی امور به آنها عرضه میدارد، در رابطه باشد. نتایج تحقیقات
مختلف در باب رشد اخلاقی مبین این واقعیت است که گرچه تواناییهای شناختی
روبه رشد نقش مسلمی در تکوین مفهوم درست و غلط در کودک دارند، اما به همان
اندازه عوامل دیگری نیز در این میان نقش دارند. در صورتی که بخواهیم تربیت
اخلاقی کودکان و نوجوانان که یکی از اهداف مهم هر نظام به منزلة نوعی
سرمایه گذاری جهت تأمین
آیندهای بهتر است، محقق گردد باید قوانین تحول را شناخته و این شناسایی را به کار گیریم.
مسأله تربیت اخلاقی درست همگام با مسایلی است که ما دربارة منطق و آموزش ریاضیات بیان میداریم.
آیا مدرسه میخواهد افرادی بار بیاورد که زیر فشار و اجبار سنتهای قبل
باشد. در این صورت اصل اقتدار یا استناد به قدرت اخلاقی معلم با نظام تشویش
و تنبیه که اخلاق اطاعت را تحکیم میکند، کافی است.
اما برعکس اگر مدرسه بخواهد افرادی را بار بیاورد که دارای وجدان آزاد
باشند و حقوق و آزادی دیگران را محترم شمرند، بدیهی است که در این صورت
توسل به اقتدار معلم و دروس که به بهترین وجهی در مورد اخلاق ایراد گردیده
است، برای ایجاد روابط زندهای که از استدلال و خود پیروی و تقابل سرچشمه
میگیرند، کافی نخواهد بود.
تنها یک زندگی اجتماعی بین خود شاگردان یعنی یک خود رهبری حتیالامکان
نامحدود که به موازات کار فکری در بین جمع تشکیل شده باشد، میتواند
شخصیتهایی بار آورد که به خود حاکم باشند و بین آنها احترام متقابل برقرار
باشد. (پیاژه، 1369 )
بشر در سیر تحولی خویش همواره میان دو قطب میان گرایی[2] و میان
واگرایی[3] قرار میگیرد. این وضعیت در تمام زمینههای شناختی، عاطفی و
اجتماعی خود را نشان میدهد. انسان در هر مرحله از رشد خود از میان گرایی
شروع میکند و در پایان آن مرحله به میان واگرایی میرسد، این آزادسازی
ضروری نیاز به تلاشهای فکری و اخلاقی فراوان دارد. در این میان تعادل جویی
از راه خود نظم جویی[4] و به کمک سه عامل دیگر تحول روانی (رشد ارگانیگ،
تمرین و تجربه، تعاملها و انتقالهای اجتماعی) به تشکیل شناختها در طی
سالها منتهی میشود. (منصور، دادستان، 1367)
با توجه به مطالب فوق میتوان گفت که هدف والای تربیت چیزی جز رهایی فرد
از خود میان بینی عقلی و اخلاقی و رسیدن به روابط متقابل که وابسته به هر
نوع زندگی اجتماعی است، نخواهد بود. به عبارت دیگر تربیت اخلاقی پابه پای
تربیت عقلی، بر آن است که افراد را با وجدانی آزاد، بارآورد تا حقوق و
آزادی دیگران را محترم بشمارند، ضمن آنکه استقلال و خود پیروی خود را حفظ
کنند، این را نباید از نظر دور داشت که بشر از طریق تماس دایم با محیط
اجتماعی است که موفق میشود، وجدان اخلاقی را در خود پایهریزی و تقویت
نماید. (پیاژه، 1369)
در یک نظام آموزش و پرورش هدفمند که به سوی شکوفایی همه جانبه استعدادها
و تواناییهای دانش پژوهان گام بر میدارد، باید به موازات پرورش منطقی و
عقلانی، جریانات عاطفی، اخلاقی و اجتماعی را مد نظر داشته باشد. دانستن سطح
قضاوت اخلاقی کودک ممکن است به والدین و دیگران کمک کند تا با آنها به
نحوی متقاعدکننده و منطقی گفتگو کنند. کودکان استدلال دیگران را در صورتی
که با سطح قضاوت اخلاقی آنها متناسب باشد، درک میکنند.
متناسب بودن استدلال اخلاقی با سطح درک کودک باعث میشود که کودک حتی در
غیاب بزرگسالیکهاستدلالآوردهاستدربرابروسوسة کار خلاف مقاومت کند.
(ماسن – پاول هنری،1370)
آزمودنیهای این پژوهش در سنین جوانی، واقع میباشند. با عنایت به
اینکه تمامی قوای زیستی، روانی، فکری و عاطفی فرد از دوران بلوغ تغییر و
تحولات اساسی مییابد و بر هر یک از این تغییرات و تحولات نیز قانونمندی
خاصی حاکم است، میتوان اذعان نمود که هیچ برنامهریزیای برای این دوران
بدون آگاهی نسبت به این قانونمندیهای مؤثر و کارگشا نخواهد بود. البته به
اندازهای که وقوف به این قانونمندیها لازمة یک برنامهریزی جامع و اصولی
است، آگاهی به اهداف و مقاصدی که باید رهنمای رشد و شکوفایی استعدادهای
جوانان باشد نیز از ارکان اصلی برنامهریزی برای نوجوانان و جوانان خواهد
بود.
بنابراین پس از تبیین قانونمندیهای حاکم بر رشد و شکوفایی قوا و
استعدادهای نوجوانی و جوانی و برنامهریزی مبتنی بر اهداف و مقاصد تعلیم و
تربیتی این دوره، نوبت به تعیین نقش و جایگاه هر یک از دستگاهها و نهادهای
دولتی و غیر دولتی در عرصههای آموزشی، تربیتی، تبلیغی، ورزشی، هنری،
اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی خواهد رسید تا هر یک به عنوان جزیی از یک
مجموعة منظم در برنامة ساماندهی امور جوانان کشور نقش آفرینی کنند. (لطف
آبادی، 1380)
تاریخچه مختصر در جهان و ایران
ماری سیلیامک گراوث[5] از اولین کسانی بود که تحقیقات وسیع و جامعی در
زمینة رشد اخلاقی کودکان انجام داد. بعد از آن ژان پیاژه[6] (1980-1896)
مراحل تحول اخلاقی را از کودکی تا بزرگسالی مورد بررسی و تعمق قرار داد و
سپس لورنس کهلبرگ[7] با الهام از نظریه پیاژه در سطحی وسیعتر به تحقیق
پرداخت و مراحل تحول را تا سنین بالاتر بررسی کرد.
هارت شورن[8] ومی[9] (1930-1928) در یک تحقیق جامع و رساله اخلاق را
مورد سنجش قرار دادند. (کریمی، 1378) پژوهشهایهاروور 1934، جانسون 1962،
مدیناس 1959، نشان دهندة یک همگرایی کامل بین سطح استدلال اخلاقی و افزایش
سن هستند.
بندورا و مک دانالد (1963) به دنبال این بودند که نشان دهند رشد اخلاق،
مراحلی را که پیاژه و کهلبرگ گفته اند، طی نمیکند. (کریمی، 1378)
پژوهش دیگر در مورد استدلال اخلاقی در بین نوجوانان مخالفت جو و غیر مخالفت جو توسطهادفیگز و پریناس[10] (1979) انجام شده است.
دالکر و دیگران (1991) در پژوهش خود نقش والدین را بر تحول استدلال
اخلاقی فرزندانشان بررسی کردهاند. زیرن[11] (1991)، پژوهشی پیرامون عوامل
مؤثر بر استدلال اخلاقی انجام داد.
پژوهشهای متعددی نظیر شاپیرود، اسمیت (1987) وسیلبرمن؛ اسناری 1993 در
مورد تأثیر جنس بر اخلاق صورت گرفته است. فنیگر و دیگران (1992) نشان
دادهاند که بعد از نوجوانی نیز سطح استدلال اخلاقی دستخوش تغییر میگردد.
در ایران اولین تحقیق در این زمینه توسطهاپیتان در سال 1364، تحت عنوان
بررسی اخلاق فاعلی در کودکان ایرانی انجام گرفته است.
نورانی (1366)، مطالعهای دربارة مراحل رشد اخلاقی در ایران از دیدگاه
تئوری کهلبرگ انجام داد. پژوهش دیگر توسط اکرمی در سال 1371 تحت عنوان
مقایسه تحول قضاوت اخلاقی در کودکان و نوجوانان بزهکار و بررسی تأثیر شرایط
خانوادگی انجام گردیده است.
کریمی (74-1373) رابطة بین سطح رشد اخلاق و ارزشهای افراد را در دانشجویان ایرانی و آمریکایی مورد بررسی قرار داد.
تحقیق دیگر در این زمینه توسط کریمی در سال 1376 تحت عنوان بررسی تجربی
تحول ظرفیت عملیاتی و تحول اخلاقی در کودکان ایرانی انجام گرفت.
رمضانی (1378) بر اساس نظریة کلبرگ رشد قضاوتهای اخلاقی را در کودکان و نوجوانان مطالعه کرد.
مفهوم اخلاق با چه مفاهیم دیگری در ارتباط است؟
مبحث اخلاق و ارزشهای اخلاقی به ویژه چگونگی شکلگیری این ارزشها در
کودکان و افراد اجتماع از مباحثی است که مستقیماً با روان شناسی اجتماعی در
ارتباط است. در بسیاری از کتابهای روان شناسی اجتماعی فصل یا فصلهایی به
آن اختصاص داده شده است. (کریمی، 1378)
آدمی دارای حیات اجتماعی و ناگزیر به آن است. آدمی هم به حکم نیاز طبیعی
و هم به خاطر رفاه و آسایش طلبی و هم به دلیل تربیتی که یافته است، در
اجتماع و در بین مردم زندگی میکند. در اجتماع حاجاتش برآورده میشود.
زندگیش رنگ و صورتی پیدا میکند، به تنوع و
تجدد که خواستة هر انسانی است، دست مییابد. (قایمی، 1364)
انسان علاوه بر آن که موجودی ناطق و خردورز است موجودی اخلاقی است.
اخلاقی بودن او ریشه در اجتماعی بودن او دارد. در گسترة زندگی اجتماعی و
همبودگی با دیگران، وجود آزادی عمل و بهروزی دیگران مسألهای است که انسان
را همواره مشغول به خود میدارد. (محمودیان، 1380). مسأله رشد اجتماعی را
معمولاً با عنوانهایی مانند اجتماعی شدن، رشد شناخت اجتماعی، روابط با
همسالان و رشد اخلاقی مورد بحث قرار میدهند. بحث کهلبرگ در خصوص رشد
اخلاقی – که پژوهش حاضر بر اساس آن صورت گرفته است، رشد اجتماعی را هم در
بر میگیرد. کهلبرگ در بیان مراحل رشد اخلاقی خود بیشتر بر ادای وظیفه (به
معنای ایفای نقشهای اجتماعی) و اجرای قانون متمرکز است. در واقع او در
جریان مراحل رشد اخلاقی خود به نوعی روند شکلگیری و تحول قانونمداری و
اجتماعی شدن را مطرح میکند. رشد اجتماعی به تأثیر متقابل کودک با دیگران و
پذیرش نقشهای اجتماعی گفته میشود. در نتیجه رشد اجتماعی در برگیرندة رشد
نوعدوستی، درستکاری، دفاع از خود، ارتباط و تعلق، همکاری، خویشتن داری و
انگیزه پیشرفت است.(ریتادیکسن-نلسون، آلن سی، ایزرائیل، 1378)
اگر قانون را تبلور عینی توافق جمعی بدانیم، قانونمداری از مرحلة چهارم
یعنی اخلاق بر اساس قانون و نظم شروع میشود. فرد بر اجرای قانون اصرار
دارد، حتی اگر به ضرر خود باشد. بنابراین در این مرحله افراد هر قدر بیشتر
بتوانند در گروه از عهدة نقشهای اجتماعی شان برآیند و به تناسبش مقام و
پایگاه اجتماعی کسب کنند، اجتماعیترند. قانونمداری در این مرحله، سطحی و
به شکل حداقل یعنی رعایت نظم است. در مرحلة پنجم فرد به قانون دموکراتیک
متعهد میشود. یعنی باید توافق مجموعة جامعه در قانون متبلور باشد و انگیزة
عمومی داشته باشد و به انعطافپذیری در قانون قایل میشود. در مرحلة آخر،
فرد در انجام هر رفتاری به انگیزههای عمومی توجه دارد و اخلاق جمعی دارد و
انسان را بر همه چیز حتی قانون، برتر میداند.
